De oorlog rond Iran heeft geleid tot een snelle stijging van energieprijzen. Niet alleen olie- en gasmarkten worden geraakt; ook elektriciteitsprijzen lopen op. Hierdoor stijgen de kosten in energie-intensieve sectoren in de Nederlandse economie, waaronder de industrie.
Ook de ontregeling van internationale handelsketens, onder andere door de sluiting van het luchtruim in het Midden-Oosten en de sterk stijgende tarieven voor de containervaart, kan gevolgen hebben voor Nederlandse ondernemingen in de industrie.
De gasprijs stijgt nog niet zo sterk als tijdens de energiecrisis van 2022, die werd ingeluid door de Russische invasie in Oekraïne. Toch is nu al duidelijk dat veel ondernemingen de komende maanden met hogere kosten te maken krijgen. Deze kostenstijgingen komen bovenop de stijgende loonkosten, die nog steeds snel toenemen vanwege de vorige inflatieschok sinds 2022.
Ondernemingen met een variabel energiecontract kunnen de stijging van de gasprijs vooral vanaf komende zomer merken. Vaak worden de tarieven van variabele contracten twee keer per jaar aangepast, in januari en in juli. De elektriciteitsprijs stijgt dan mee, doordat een deel van de elektriciteit wordt opgewekt in gascentrales, met name op momenten dat er weinig zon- en windenergie is. Afnemers met contracten waarin de energieprijzen voor langere tijd zijn vastgezet, zijn beter gewapend tegen de huidige prijsstijgingen. Dit komt bijvoorbeeld voor in de glastuinbouw en in de chemische industrie. Volgens de Vereniging voor Energie, Milieu en Water (VEMW), een bedrijvenvereniging voor grootverbruikers van energie, hebben veel leden in 2025 energiecontracten afgesloten voor drie jaar of langer.
Vooralsnog is de prijs op de termijnmarkt voor levering van aardgas over een jaar minder snel gestegen dan voor levering op kortere termijn, waardoor nog tegen niet al te hoge prijzen voor de langere termijn kan worden ingekocht. Maar naarmate het conflict in het Midden-Oosten langer duurt en eventueel verder escaleert, waardoor de Straat van Hormuz gesloten blijft, kunnen de prijzen voor deze termijncontracten verder stijgen. De Straat van Hormuz is een zee-engte tussen Iran en Oman die de Perzische golf afsluit, een zee die belangrijk is voor de export van olie en gas vanuit Qatar, Saudi-Arabië, Koeweit, de Verenigde Arabische Emiraten en Bahrein. Normaliter gaat ongeveer 20 procent van de mondiale olie en vloeibaar gas (LNG) door deze zeestraat, maar door Iraanse beschietingen van tankschepen is de scheepvaart op deze cruciale route begin maart nagenoeg stilgevallen.
Vanwege stijgende tarieven in de containerlijnvaart krijgen ook de winkelbranche, groothandelaren en exporterende producenten te maken met hogere kosten. Rederijen vinden de route via de Rode Zee en het Suezkanaal te gevaarlijk en wijken uit voorzorg uit. Deze route was sinds begin dit jaar net weer open nadat de Houthi-rebellen in Jemen schepen op de Rode Zee jarenlang hadden bestookt met raketten en drones. Schepen tussen China en Europa varen nu om Afrika heen, met vertraging en een groter beslag op de mondiale vloot tot gevolg, waardoor de tarieven stijgen. Ook rekenen containerreders allerlei toeslagen, zoals een ‘war risk premium’ van duizenden dollars per container voor bestemmingen in het Midden-Oosten, en een brandstoftoeslag vanwege de fors gestegen olieprijs.
Daarnaast kunnen chemische producten, zoals kunstmest, in prijs stijgen. Kunststoffen worden eveneens snel duurder. Voor kunststoffen, zoals polyethyleen, is olie een belangrijke grondstof, en het productieproces is energie-intensief. Ook de productie van bouwmaterialen, zoals aluminium, glas, beton, isolatiemateriaal en bakstenen, is energie-intensief. Tijdens de energiecrisis van 2022 stegen de prijzen van veel bouwmaterialen met tientallen procenten.
Verschillen met energiecrisis van 2022
Hoewel het verdere verloop van het conflict nog zeer ongewis is, zijn er ten opzichte van de energiecrisis in 2022 duidelijke verschillen. Wat vandaag slechter uitpakt dan destijds, zijn de huidige hogere rentestand, een gemiddeld lagere liquiditeitspositie bij bedrijven en lagere gasvoorraden in Europa. Daarnaast spelen geopolitieke risico’s gelijktijdig op meerdere fronten, met verstoringen van scheepvaart en de sluiting van het luchtruim in het Midden-Oosten. Bijna dagelijks wordt energie-infrastructuur bestookt met raketten en drones, zoals olieterminals, LNG-terminals, raffinaderijen en tankschepen, wat energiemarkten zeer onvoorspelbaar maakt.
Positiever dan in 2022 zijn toch de energieprijzen, die vooralsnog lager liggen dan destijds. Op de markt wordt bovendien vooralsnog met daling van de prijzen in 2027 gerekend. Dit betekent dat als consumenten of bedrijven op dit moment nog langjarige contracten kunnen afsluiten, dit waarschijnlijk tegen lagere prijzen kan dan bijvoorbeeld een jaarcontract of variabel contract. Daarnaast hebben veel bedrijven sinds de vorige crisis hun energie-intensiteit verlaagd door investeringen in verduurzaming. Ook is de LNG-infrastructuur in Europa en de Verenigde Staten uitgebreid en is het aandeel hernieuwbare energie in de elektriciteitsmix toegenomen.
Binnen de industrie zijn vooral de basismetaalindustrie, de chemische industrie, de oppervlaktebehandelingsindustrie, papierindustrie en rubber- en kunststofproductindustrie energie-intensief. De metaalverwerkende industrie als geheel is minder energie-intensief en heeft de afgelopen jaren bespaard op elektriciteitsverbruik. Sommige bedrijven worden indirect geraakt doordat afnemers in andere energie-intensieve sectoren, zoals de glastuinbouw, hun productie verlagen. De prijzen van kunststoffen stijgen momenteel sterk. Kunststoffen worden meestal gemaakt van olie, en de productie ervan is energie-intensief, waardoor stijgende olie- en gasprijzen tot hogere prijzen leiden. Ook worden in het Midden-Oosten, bijvoorbeeld in Saudi-Arabië en in de Verenigde Arabische Emiraten, veel kunststoffen geproduceerd, zoals polyethyleen. Door de ontregeling van de scheepvaart in het Midden-Oosten kan in Europa een tekort aan kunststoffen ontstaan, wat de prijzen opdrijft. In het Midden-Oosten wordt ook veel aluminium geproduceerd voor de internationale markt.
De chemische industrie heeft het al jaren moeilijk door de hoge energieprijzen in Europa. Tegelijk kunnen sommige Europese producenten profiteren van het feit dat concurrenten in het Midden-Oosten momenteel niet kunnen exporteren doordat de scheepvaart in dat gebied grotendeels stilligt. Wel is Europa in belangrijke mate afhankelijk van grondstoffen en chemische producten die veel in het Midden-Oosten worden geproduceerd, zoals ammoniak en ureum, grondstoffen voor kunstmest.
Ook in de oppervlaktebehandelingsindustrie is de energie-intensiteit hoog. In deze branche worden processen uitgevoerd die veel hitte vergen, zoals coaten en galvaniseren. De verschillen tussen bedrijven zijn groot. Ondernemingen die hebben geïnvesteerd in elektrificatie en energie-efficiëntie beschikken over een concurrentievoordeel. Tegelijkertijd heeft de Nederlandse industrie te lijden onder stevige internationale concurrentie. In onder meer Duitsland en Frankrijk ontvangen energie-intensieve bedrijven doorgaans meer overheidssteun dan in Nederland.
De chipindustrie is gevoelig voor tekorten aan stoffen als zwavelzuur en helium, die ontstaan als bijproducten van onder meer raffinage. Door het stilvallen van raffinage in het Midden-Oosten stijgen de prijzen van deze grondstoffen sterk. Zwavel speelt ook een rol bij de productie van koper.
Houd zicht op kosten en liquiditeitsbehoefte
Voor ondernemers is het van belang om goed zicht te houden op de ontwikkeling van kosten en op de liquiditeitsbehoefte, vooral wanneer de kosten snel stijgen. Inkopers kunnen wellicht nog een langjarig energiecontract afsluiten, om zich in te dekken tegen het risico van een langdurige ontregeling van energiemarkten. Dat geldt ook voor de inkoop van energie-intensieve materialen en producten, zoals bouwmaterialen, metalen en kunststof verpakkingen. Voorzichtigheid is geboden bij het inkopen van extra voorraden. Bij verstoringen in toeleveringsketens kopen ondernemers vaak te veel in, waardoor na verloop van tijd overtollige voorraden ontstaan, wat veel liquiditeit vergt en druk zet op de winstmarge.
Kosten doorberekenen
In contracten met afnemers kunnen clausules worden opgenomen over het doorberekenen van een plotselinge stijging van energie- of grondstofprijzen. Ondernemers die dergelijke voorwaarden niet in hun contracten hebben opgenomen, doen er goed aan vroegtijdig te overleggen met hun klanten over het eventueel toch doorberekenen van hogere kosten. Naar verwachting hebben vooral kleinere ondernemingen meer moeite met het doorberekenen van hogere kosten, bijvoorbeeld doordat zij minder marktmacht hebben.
Verduurzamen nog interessanter
De verduurzaming van de bedrijfsvoering, bijvoorbeeld energiebesparing of elektrificatie, kan door de stijgende energieprijzen nog interessanter worden. Bij energiebesparende maatregelen, zoals isoleren of het vervangen van verouderde apparaten, wordt de onderneming minder gevoelig voor stijgende energieprijzen. Bij elektrificatie, bijvoorbeeld het vervangen van een proces op aardgas door inductie, wordt vaak ook energie bespaard. Zeker in combinatie met zonnepanelen kan een onderneming daardoor minder gevoelig worden voor stijgende gas- en elektriciteitsprijzen. Bij elektrificatie is netcongestie vaak een obstakel, maar daar zijn soms oplossingen voor, zoals de toepassing van batterijen. Zie daarover ons uitgebreide rapport over netcongestie.
Macro-economische gevolgen
De militaire escalatie in het Midden-Oosten vormt een bedreiging voor de economie vanwege de verstoring van de energievoorziening en de toegenomen onzekerheid. De energie-infrastructuur is nog niet significant getroffen, maar dat blijft een risico zolang de luchtaanvallen voortduren. De scheepvaart door de Straat van Hormuz – een van 's werelds belangrijkste energieknelpunten – is vrijwel tot stilstand gekomen. Een aanhoudende schok in de energieprijzen zou meer merkbare gevolgen hebben voor de inflatie dan voor de groei. We presenteren inflatiescenario's waarbij we uitgaan van een olieprijs van 80, 100 en 130 dollar per vat; in alle gevallen piekt de inflatie in 2026, maar daalt deze weer in 2027. Lees meer over de macro-economische gevolgen van het gewapend conflict in het Midden-Oosten.
Meer informatie
Lees alle feiten en ontwikkelingen in de analyse Gewapend conflict Midden-Oosten kan Nederlandse sectoren hard raken.
Lees verder in de industriesector
De industrie is een zwaargewicht in de Nederlandse economie. Export is hiervoor een belangrijke aanjager, maar zorgt tegelijkertijd voor onzekerheid. Er zijn ook thema’s die positieve invloed uitoefenen op de groei, zoals samenwerking in de keten, innovatie en duurzaamheid.
