Uitbreiding defensie vergroot druk op bouw, maar versnelt innovatie

Lees alle feiten en ontwikkelingen in de Stand van de bouw van april 2026.

De miljardeninvesteringen in defensie vertalen zich de komende jaren in een forse extra vraag naar bouw‑, renovatie‑ en installatiewerk. Kazernes, opslagplaatsen en oefenterreinen dingen daarbij om dezelfde aannemers, ingenieurs en installateurs die ook nodig zijn voor woningbouw, netuitbreiding en grootschalig onderhoud aan bruggen en wegen. In een sector waarin de productiecapaciteit al wordt begrensd door personeelstekorten, ruimtelijke beperkingen en hoge regeldruk, komt deze vraag niet boven op een lege plank.

Integendeel: de bouwopgave vanuit het ministerie van Defensie vergroot de druk op een toch al krappe bouwarbeidsmarkt en kan prijsopdrijvend werken, zeker in een internationale context waarin geopolitieke spanningen – zoals rond Iran – grondstoffen en energie duurder maken. En juist daarom dwingt deze nieuwe bouwopgave marktpartijen om innovatieve methoden op te schalen, zoals modulair en fabrieksmatig bouwen. Deze bouwmethoden zijn efficiënter, verkorten de bouwtijd en beperken de druk op het overvolle elektriciteitsnet en de beschikbare stikstofruimte rond de bouwplaats.

Nederland is van plan om het budget voor defensie de komende jaren flink te verhogen. Tijdens de NAVO-top in Den Haag is afgesproken dat alle NAVO-landen hun defensie-uitgaven verhogen tot 5 procent van het bbp. De Nederlandse overheid zal de jaarlijkse defensie-uitgaven van 21 miljard euro in 2026 verhogen naar 31 miljard euro in 2030 en naar 41 miljard euro in 2035. Om dit geld werkelijk te kunnen besteden is het Nationaal Programma Ruimte voor Defensie (NPRD) ontwikkeld. Het NPRD beschrijft op langere termijn de ruimtelijke uitbreidingsbehoefte van defensie in Nederland.

Het Rijksvastgoedbedrijf en de speciaal ingerichte Commandopost Vastgoed regisseert in opdracht van het ministerie van Defensie de versnelling van de bouw- en renovatieopgave. In de inkoopplanning van het RVB staat voor 2,5 miljard euro aan defensieopdrachten in de pijplijn. Opvallend is de diversiteit van opdrachten. Zo is het aanleggen van een zeekade van 810 meter in Den Helder een van de sleutelprojecten op de planning. Voor dit megaproject, dat de afmeercapaciteit van de marine moet gaan vergroten, is tussen de 100 en de 250 miljoen euro begroot. Ook staan veel kleine opdrachten in de planning. De realisatie van een lesgebouw in het oefendorp te Harskamp staat gebudgetteerd voor 2 tot 5 miljoen euro. De defensieopgave betekent dus niet alleen kansen voor grote bouwbedrijven, maar biedt juist ook ruime mogelijkheden voor het midden- en kleinbedrijf (mkb) om in te spelen op kleinere projecten.

Naast nieuwbouwprojecten tellen onderhoud en renovatie van defensielocaties in financiële termen op tot meer dan de helft van alle opdrachten. Een voorbeeld hiervan is de revitalisering van de Bernhardkazerne in Amersfoort. Het betreft een grote renovatieklus waar meerdere aanbestedingen voor open staan, zoals het renoveren van drie legeringsgebouwen op het terrein. De defensie-opgave is dus relevant voor de gehele bouwketen, van ingenieur en architect tot aannemer en toeleverancier.

De bouwsector is ook nu al – zonder extra investeringen in defensie – niet in staat om de vraag bij te benen. Zo realiseerde de woningbouwsector in 2025 circa 70.000 nieuwe woningen, waarmee de door de overheid beoogde doelstelling van 100.000 extra woningen per jaar bij lange na niet gehaald wordt. Het structurele woningtekort in Nederland houdt ook de komende jaren aan, wat veel blijft vergen van de woningbouwsector. Ook de grond-, wegen- en waterbouw zal langjarig volle orderboeken hebben, mede door achterstallige onderhoud van bijvoorbeeld wegen, bruggen en riolering.

De grote bouwopgave, in combinatie met een vergrijzende bevolking, heeft een structureel krappe arbeidsmarkt tot gevolg. Het Economisch Instituut voor de Bouw (EIB) heeft in kaart gebracht dat tot 2030 per jaar in totaal 17.000 tot 19.000 nieuwe arbeidskrachten nodig zijn in de bouw. De vervanging van arbeidskrachten is hier vanwege de natuurlijke uitstroom van gepensioneerden de belangrijkste oorzaak van, maar ook uitbreiding van het personeelsbestand als gevolg van de genoemde grote vraag naar bouwprojecten draagt hieraan bij. De onderhouds- en uitbreidingsvraag voor defensiegebouwen zorgt zo voor extra krapte op een toch al overspannen arbeidsmarkt.

Ook de krijgsmacht is naarstig op zoek naar personeel. Van de ongeveer 15.000 militairen die het ministerie van Defensie volgens het Uitvoeringsinstituut Werknemersverzekeringen (UWV) per jaar wil aantrekken moet een groot deel een technische achtergrond hebben, zoals medewerkers technische dienst, projectleiders bouw en infra en timmerlieden. Dit is precies de beroepsgroep waar de bouwsector ook een beroep op doet. Het Centraal Planbureau (CPB) verwacht daarom dat deze concurrentiestrijd via hogere lonen inflatie in de hand kan helpen.

Net als bij andere bouwopgaves krijgt het ministerie van Defensie last van netcongestie en beperkingen aan de uitstoot van stikstof. Wanneer we de plannen van het ministerie die in het Nationaal Programma Ruimte voor Defensie worden beschreven over een kaart van Natura-2000 gebieden leggen – de gebieden waar bouw-ontwikkelingen zeer lastig zijn vanwege stevige beperkingen aan stikstof-uitstoot – dan blijkt hier veel overlap te zijn. Dat betekent dat op veel plekken waar Defensie wil bouwen, traditionele bouwmethodes vanwege de stikstofproblematiek simpelweg niet mogelijk zijn.

Verder vormt netcongestie een grote blokkade voor de defensieopgave. Dit is goed te zien wanneer we regio’s met netcongestie en de locaties van het Nationaal Programma Ruimte voor Defensie over elkaar heen leggen. Op bijna alle locaties waar het ministerie van Defensie wil uitbreiden is een tekort aan transportcapaciteit. Dat betekent dat Defensie niet automatisch een aansluiting kan krijgen voor tijdelijke bouwstroom en voor permanent gebruik van opgeleverde gebouwen.

Door krapte op de arbeidsmarkt, netcongestie en stikstof zijn de uitbreidingswensen van Defensie via traditionele bouwmethoden lastig waar te maken. Een innovatieve aanpak is nodig om de verhoogde vraag bij te benen.

Juist Defensie kan de vaak voor nog onderbezette woningfabrieken een impuls geven. Fabrieksmatig bouwen – het produceren van woningonderdelen (wanden, daken) of complete modules die vervolgens op de bouwplaats geassembleerd worden tot een gebouw – is namelijk een van de eisen voor het Rijksvastgoedbedrijf voor de realisatie van de beoogde defensie-bouwprojecten. Dit wordt vastgelegd in de Routekaart Verduurzamen Vastgoed Defensie.

Zo kunnen de strenge voorwaarden voor defensieprojecten een extra aanjager zijn voor het opschalen van innovaties in de bouw. Industriële bouwmethoden zijn efficiënter en zorgen voor aanzienlijke stijging van de arbeidsproductiviteit. Bouwmodules worden door inzet van robots, digitalisering en parametrisch ontwerpen efficiënt geassembleerd. Van en naar de bouwplaats zijn er zo minder transportbewegingen en de tijd die nodig is voor het realiseren van gebouwen wordt aanzienlijk verkort. Arbeidstekorten worden hierdoor verminderd. Tegelijk is de stikstofuitstoot van modulair bouwen aanzienlijk lager. Vaak is industrieel bouwen de enige manier om überhaupt projecten te kunnen realiseren op de beoogde bouwplaatsen voor Defensie, vanwege de strenge stikstofregels dicht bij Natura 2000-gebieden.

Een andere belangrijke innovatie die kan versnellen als gevolg van de uitbreiding van defensie, is de inzet van lokale energiesystemen. Dit houdt in dat energie zoveel mogelijk lokaal wordt opgewekt, opgeslagen en gebruikt, bijvoorbeeld via zonnepanelen, kleinschalige windinstallaties, warmtepompen en batterijsystemen. Hierdoor kan worden voorkomen dat de bouw afhankelijk wordt van het overvolle elektriciteitsnet en kan een deels of zelfs volledig autonoom energiesysteem ontstaan. In situaties waarin het elektriciteitsnet geen extra capaciteit biedt, zijn dergelijke oplossingen vaak de enige manier om nieuwe gebouwen en faciliteiten te realiseren. De ontwikkeling van lokale energiesystemen is daarom essentieel om netcongestie te omzeilen. Het ministerie van Defensie kan hierin een voortrekkersrol vervullen door vernieuwende energieconcepten op gebiedsniveau, in combinatie met omringende bedrijven of woonwijken, te ontwikkelen en toe te passen. Door bouwcapaciteit naar zich toe te trekken kan de bouwopgave vanuit Defensie zo de bredere bouwsector stimuleren tot meer efficiency en duurzaamheid.

Een goed voorbeeld van inventief omgaan met de belemmeringen in de bouw zijn de accommodaties die het Hengelose bedrijf Plegt-Vos zal bouwen voor het ministerie van Defensie. In de betreffende raamovereenkomst is er sprake van plannen om binnen vijf jaar gebouwen verspreid over Nederland te bouwen die in totaal ruimte bieden voor 1.000 bedden. Zo kunnen er per eind 2026 volgens de bouwplannen op Vliegbasis Leeuwarden al60 additionele militairen worden gehuisvest. De betreffende gebouwen worden gestandaardiseerd en industrieel gerealiseerd. In de toekomst moeten ook de kantoren, magazijnen en werkplaatsen voor Defensie modulair en fabrieksmatig gebouwd worden.

De bouw voor Defensie biedt dus veel kansen voor innovatieve ondernemers, maar wordt gekenmerkt door strenge eisen. Om te begrijpen wat nodig is om in aanmerking te komen voor defensieopdrachten kunnen bouwbedrijven de aanbestedingsprocedures voor Defensie raadplegen. In tegenstelling tot reguliere aanbestedingen ligt bij defensieaanbestedingen de nadruk vooral op kwaliteit, betrouwbaarheid en beveiliging in plaats van op prijs.

Om zaken te doen met Defensie moeten ondernemers voldoen aan standaarden van de Internationale Organisatie van Standaardisering (ISO) en de NAVO en worden bedrijven getoetst op voldoende technische knowhow en een stabiele financiële positie. Met name fysieke en digitale beveiliging vormen hoge toetredingsdrempels. Leveranciers moeten voldoen aan de ABDO, die wordt doorontwikkeld naar de ABRO om beter in te spelen op moderne dreigingen zoals cyberaanvallen en spionage. De juiste certificeringen zijn een harde voorwaarde voor deelname aan gevoelige bouwprojecten.

Ook de screening van personeel is essentieel. Medewerkers op militaire locaties moeten een positieve Verklaring van Geen Bezwaar (VGB) hebben na een veiligheidsonderzoek door de Militaire Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (MIVD), waardoor inzet van willekeurige onderaannemers beperkt is. Ondernemers die durven te kiezen voor een langjarige samenwerking met Defensie en investeren in een organisatie die klaar is voor bouwopdrachten voor de krijgsmacht, kunnen zich onderscheiden en profiteren van een miljardenopgave van lange duur.

Lees alle feiten en ontwikkelingen in de Stand van de bouw van april 2026.

Lees verder in de bouwsector

De Nederlandse bouwsector is het economische en maatschappelijke fundament onder veel andere sectoren. De sector kent verschillende uitdagingen zoals het stikstof-dossier, netcongestie, personeelstekorten en de noodzaak van productiviteitsverbetering. Geholpen door technologische innovaties en digitalisering, vindt de sector een antwoord op de uitdagingen en veranderende wet- en regelgeving. Daarbij is inzet van de hele keten nodig, van ingenieurs tot en met installateurs. Nu thema's als energie efficientie, milieu-impact, circulariteit en prefabricage aan relevantie winnen, zoekt de bouwsector naar een nieuw evenwicht tussen ambities, haalbaarheid en uitvoering.

Bekijk alle artikelen