Substitutie in de zorg

Substitutie in de zorg

Alles over deze nieuwe ontwikkeling

Het is een nieuwe ontwikkeling, gestuurd vanuit de overheid en zorgverzekeringen: substitutie in de zorg. Maar wat betekent het precies? En krijgt iedere huisarts ermee te maken? Lees hieronder alles over het succesvol inrichten van zorgsubstitutie.

Wat is het?

Substitutie betekent het verplaatsen van zorg. In het kort: huisartsen gaan een deel van de zorg op zich nemen die eerder in het ziekenhuis plaatsvond, zoals kleine chirurgische ingrepen. Maar substitutie is meer dan alleen het verplaatsen van zorg. Het is vooral het samen aanbieden van zorg, met als doel betere gezondheidszorg. Huisartsen en medisch specialisten werken nauw met elkaar samen om zo de regie af te stemmen voor zorgverlening die rondom de eerste en tweede lijn plaatsvindt.

Voordelen

Substitutie van zorg heeft een aantal voordelen:

  • kostenreductie door doelmatige zorg (‘goedkoop als het kan, duur als het moet’)
  • zorg toegankelijk en laagdrempelig maken
  • zelfzorg van de patiënt stimuleren
  • zorg dichterbij de patiënt brengen
  • kennisuitwisseling tussen zorgaanbieders

Vormen substitutie

Substitutie kan allerlei vormen aannemen. Van consultatie van medisch specialisten in de huisartsen- of verloskundigenpraktijk tot samenwerking in een ‘anderhalvelijns centrum’ tot digitale samenwerking. Uitgangspunt is het zo optimaal en doelmatig mogelijk organiseren van zorg in het belang van de patiënt.

Noodzaak

Het aantal oudere patiënten neemt toe en het aantal patiënten met één of meerdere (chronische) aandoeningen stijgt hierdoor. Deze patiënten bewegen zich tussen huisarts en ziekenhuis; de grenzen tussen eerste- en tweedelijnszorg zullen hierdoor steeds meer vervagen. Een aantal behandelingen, zoals die van astma/COPD, diabetes type 2 en Cardiovasculair Risicomanagement worden naar de huisarts verplaatst. Hierdoor kunnen patiënten dichterbij huis terecht en wordt de hulp effectiever. In de toekomst zal dit voor meer aandoeningen zo zijn.

Wat is nodig voor geslaagde substitutie?

Substitutie van zorg kan op verschillende manieren gefaciliteerd en gefinancierd worden:

  • door lokale zorginkoopafspraken tussen zorgverzekeraar en huisartsen; zogenaamde 'koude substitutie'
  • door lokale zorginkoopafspraken tussen zorgverzekeraar, ziekenhuis/medisch specialisten en huisartsen, met betrokkenheid van patiëntenvertegenwoordiging

Praktijkvoorbeelden

In Nederland bestaan lokaal diverse initiatieven waarin specifieke zorgtaken verplaatst zijn van tweedelijns- naar eerstelijns zorgaanbieders. Zoals het longfunctieonderzoek en ECG, en kleine chirurgische ingrepen en dermatologie. Er zijn ook lokale samenwerkingsverbanden tussen eerste- en tweedelijn zorg ontstaan. Denk aan zorg voor mensen met dementie en palliatieve zorg.

Afspraken maken

Lokale initiatieven zijn onmisbaar voor het slagen van zorgsubstitutie. Hierbij is het voor huisartsen en medisch specialisten belangrijk om exact te omschrijven voor welke zorgactiviteit, patiëntengroep, indicatie en in welke omstandigheden substitutie van zorg een uitkomst is. Zaken waar zij over na moeten denken:

  • Het borgen van de verantwoordelijkheid. Het hoofdbehandelaarschap wordt pas overgedragen aan de medisch specialist als een patiënt daadwerkelijk voor zorg wordt doorverwezen naar de tweede lijn. Bij terugverwijzing van de patiënt naar de eerste lijn wordt ook het hoofdbehandelaarschap weer overgedragen aan de huisarts. Er is uiteraard wel een gezamenlijke verantwoordelijkheid voor de kwaliteit van medisch handelen.
  • Het waarborgen van de kwaliteit van medisch handelen middels scholing en kennisdeling van huisarts en specialist. Dat wil zeggen: het uitbreiden van kennis en vaardigheden van de huisarts en inzicht voor de specialist in de werkwijze van de huisartsenpraktijk. Bijvoorbeeld voor diagnoses die overgaan naar de eerstelijn en het uitvoeren van kleine chirurgische handelingen door de huisarts. Een gezamenlijk scholingstraject is wenselijk.
  • Aanwezigheid van het benodigde instrumentarium en hygiëne hiervan.
  • De beschikbaarheid en bereikbaarheid van de medisch specialisten in het geval van (zorg-gerelateerde) vragen en/of complicaties.
  • Evaluatie van de zorg, waarbij ook de mening van de patiënt en betrokken zorgprofessionals belangrijk is. Dat kan via tevredenheidsonderzoeken. Het verdient aanbeveling een externe deskundige (onderzoeker) hierbij te laten ondersteunen.
Tip